Sırbistan Ulusal Meclisi binasının merdivenlerinde, Sırbistan Silahlı Kuvvetleri Muhafız Birliği mensupları kırmızı halının iki yanında sıralanmıştı. Mavi üniformaları, beyaz eldivenleri ve neredeyse hiç kıpırdamayan duruşları, parlamentonun yeni dönemini karşılamak için hazırlanan resmî törenin bir parçasıydı. Arkalarında büyük ahşap kapılar, binanın önünde ise toplanan vatandaşlar, gazeteciler ve yeni seçilmiş milletvekilleri vardı. Ekim seçimlerinin ardından parlamentodaki çoğunluğun değişmesi, ilk kez kurumsal bir biçim kazanıyordu.
İçerideki atmosfer, girişteki görüntünün yansıttığı törensel havadan biraz farklıydı. Milletvekilleri arasında heyecanın yanı sıra gerginlik de hissediliyordu. Birçoğu, Ulusal Meclise ilk kez halkın seçilmiş temsilcisi olarak geliyordu. Kimileri binayı tanımaya çalışıyor, meslektaşlarıyla konuşuyor, gazeteciler, kameralar ve parlamento usulleri arasında kendilerine yer bulmaya uğraşıyordu. Diğerleri ise daha önce milletvekilliği yapmıştı; ancak bu kez siyasi gücün dağılımında farklı bir konumla karşı karşıyaydılar. Sevinç ve sabırsızlık yalnızca tek bir milletvekili grubuna özgü değildi. Öğrenci Listesinin yeni temsilcilerinde de diğer seçim listelerinden gelen milletvekillerinde de bunlar gözlemlenebiliyordu. Yine de her grubun beklentilerinin nedeni farklıydı.

Meclis binasının dışında, Öğrenci Listesini desteklemek için gelen vatandaşlar, listenin milletvekillerini binaya girerken alkışlarla karşıladı. Pionirski Park'taki toplanma sabah saat sekiz civarında başlamış, ardından kalabalık parlamentonun ana girişine doğru ilerlemişti. Destek sloganları ve seçim kampanyası boyunca öğrenci hareketine eşlik eden bir şarkı duyuluyordu. “Aleksandar Vučić – Birleşik Sırbistan” listesinin bazı temsilcileri ise yuhalamalarla karşılandı. Milletvekili Lidija Vukićević'in üzerine yoğurt döküldüğü bir olay da yaşandı. Tıp Fakültesinde blokaj eylemini sürdüren öğrenciler, bu davranışın savundukları değerlerle bağdaşmadığını belirterek olayla aralarına açıkça mesafe koydu.

Böylece oturum başlamadan önce bile seçim sonucunun, önceki iki yıla damgasını vuran siyasi çatışmaları ortadan kaldırmadığı anlaşıldı. Güç dengeleri değişmişti, ancak siyasi rakipler arasındaki güvensizlik kaybolmamıştı.
Oturum saat onu biraz geçe, Savunma Bakanlığının “Stanislav Binički” Sanat Topluluğuna bağlı karma koronun seslendirdiği “Bože pravde” adlı millî marşla başladı. Milletvekilleri ayağa kalktı ve o ana kadar konuşmaların duyulduğu salon kısa bir süreliğine sessizliğe büründü. Törenin ardından, yeni parlamentonun çalışmaya başlayabilmesi için yerine getirilmesi gereken işlemler geldi.

Ulusal Meclis İçtüzüğü'ne göre, Meclis Başkanı seçilene kadar ilk oturuma en yaşlı milletvekili başkanlık eder. Bu milletvekilinin görevi yerine getirememesi veya üstlenmek istememesi hâlinde sorumluluk, oturumda bulunan bir sonraki en yaşlı milletvekiline geçer. Bu kez oturuma, “Aleksandar Vučić – Birleşik Sırbistan” listesinden seçilen matematikçi ve üniversite profesörü Stojan Radenović başkanlık ediyordu.
Bu durum, yeni parlamentonun ilk çalışmalarının, Ekim seçimlerinde çoğunluğunu kaybederek muhalefete geçen listenin bir temsilcisi tarafından yönetilmesi anlamına geliyordu. Ancak bu düzenleme siyasi bir ayrıcalık değil, önceden belirlenmiş bir usul kuralıydı. Radenović oturuma, milletvekili grubunun en fazla sandalyeye sahip olmasından dolayı değil, en yaşlı milletvekili olduğu için başkanlık ediyordu.
Çalışmalarında kendisine, en fazla sandalye kazanan dört seçim listesinin en genç milletvekilleri yardımcı oluyordu: Öğrenci Listesinden Sara Valentin, “Aleksandar Vučić – Birleşik Sırbistan” listesinden Miloš Pavlović, Voyvodina Macarları İttifakından Boris Bajić ve Arnavut Koalisyonundan Visar Mehmeti. Ulusal Meclis Genel Sekreteri Srđan Smiljanić ile yardımcıları Dragana Odović ve Vladimir Dimitrijević de görev başındaydı.
Bu kişilerin görevi örgütsel ve usule ilişkindi. Oturuma başkanlık eden milletvekili, Meclis Başkanı seçilene kadar oturumu açar, çalışmaları yönetir ve kuralları uygular. En genç milletvekilleri ile Meclis idari personeli de bu görevlerin yerine getirilmesine yardımcı olur. Farklı seçim listelerinden temsilcilerin aynı başkanlık masasında yer alması, parlamentonun kuruluş sürecinin önemli özelliklerinden biridir.
İlk somut iş, milletvekilliği mazbatalarının doğrulanmasıydı. Meclis, Öğrenci Listesinden Dražen Drašković ve Petar Mitov ile “Aleksandar Vučić – Birleşik Sırbistan” listesinden Vjerica Radeta'nın yer aldığı üç kişilik bir komisyon oluşturdu. Komisyonun görevi, her milletvekilinin seçildiğine ilişkin belgedeki bilgilerin Cumhuriyet Seçim Komisyonunun resmî raporuyla örtüşüp örtüşmediğini denetlemekti.
Bu işlem için yaklaşık bir saatlik ara verildi. Söz konusu denetim, milletvekilliği görevini üstlenen kişilerin yetkili seçim organının raporuna göre gerçekten seçilip seçilmediğini doğrulayan resmî bir işlemdi. Komisyon, 250 milletvekilinin tamamının belgelerinin seçim komisyonu raporuyla uyumlu olduğunu tespit etti ve ardından milletvekilliği yetkileri onaylandı.
Böylece Sırbistan Cumhuriyeti Ulusal Meclisinin 15. dönemi resmen kurulmuş oldu.
Ardından milletvekilleri, görevlerini özveriyle, dürüstçe ve vicdanla yerine getireceklerine, Anayasa'ya saygı göstereceklerine, insan ve azınlık haklarını, yurttaşlık özgürlüklerini, gerçeği ve adaleti koruyacaklarına ilişkin yemin etti. Son yıllarda son derece sert siyasi tartışmalara sahne olmuş bir parlamentoda bu sözlerin özel bir ağırlığı var. Ancak gerçek değerleri, milletvekillerinin çalışmaları, kabul edecekleri yasalar ve vatandaşlara ve siyasi rakiplerine nasıl davranacaklarıyla ortaya çıkacak.

Milletvekilliği yetkilerinin onaylanmasının ardından, bu kez parlamento gruplarının kurulması ve Ulusal Meclis Başkanlığı için adaylıkların sunulması amacıyla daha uzun bir ara verildi. Çalışmalar saat 14.00'te yeniden başladı. Parlamentonun resmî açıklamasına göre iki milletvekili grubu oluşturuldu.
İlk grup, başkanlığını Jovo Bakić'in, başkan yardımcılığını ise Aleksandra Štimac'ın üstlendiği “Öğrenci Listesi” idi. İkinci grup, Aleksandar Vučić'in başkanlığında ve Milenko Jovanov'un başkan yardımcılığında kurulan “Aleksandar Vučić – Sırbistan Kazanıyor” grubuydu. Bu parlamento grubunun adını, üyelerinin seçildiği resmî seçim listesi olan “Aleksandar Vučić – Birleşik Sırbistan” adından ayırmak önemlidir.
Öğrenci Listesinin 140, “Aleksandar Vučić – Birleşik Sırbistan” listesinin ise 103 sandalyesi bulunuyor. Geriye kalan yedi sandalye, beş azınlık seçim listesinin temsilcilerine gitti. Bu dağılımda Öğrenci Listesi tek başına parlamento çoğunluğuna sahip. Daha önce iktidarda bulunan siyasi yapı ise on dört yıl sonra ilk kez Meclis salonunun muhalefet tarafında yer alıyor.


Azınlık milletvekilleri açısından parlamento içinde örgütlenme meselesi de ayrı bir önem taşıyor. Mevcut İçtüzük, bir milletvekili grubu kurulabilmesi için en az beş milletvekili şartı getiriyor. Voyvodina Macarları İttifakından Bálint Pásztor, azınlık listelerinin en az üç üyeyle grup kurabilmesini sağlayacak bir kural değişikliğinin değerlendirilmesini istedi. Bu girişim önemlidir; çünkü milletvekili sayısı, parlamento çalışmalarına örgütlü biçimde katılımı, konuşma süresini ve komisyon üyelerinin önerilmesindeki rolü etkiliyor.

Parlamentonun resmî kuruluş işlemleri tamamlandığında siyasi açıdan çok daha hassas bir süreç başladı: Ulusal Meclis Başkanının seçilmesi.
İçtüzüğün 8. maddesine göre, bu göreve aday gösterilebilmek için en az 30 milletvekilinin önerisi gerekiyor ve her milletvekili yalnızca bir adayın önerilmesine katılabiliyor. Adaylık önerisinde adayın adı, seçildiği liste, aday gösterenlerin temsilcisine ilişkin bilgiler, gerekçe, özgeçmiş ve adayın onayı bulunmalı. Adaylıklar oturum başkanına yazılı olarak sunuluyor; ardından aday gösterenlerin temsilcileri gerekçelerini açıklayabiliyor ve milletvekilleri adaylar hakkında tartışabiliyor.
İki aday gösterildi. “Aleksandar Vučić – Birleşik Sırbistan” listesi Stojan Radenović'i aday gösterirken Öğrenci Listesi, üniversite profesörü ve öğrenci hareketinin tanınan temsilcilerinden Aleksandar Čupić'i önerdi. Radenović'in adaylığını Aleksandar Vučić, Čupić'in adaylığını ise Jugoslav Gašić gerekçelendirdi.
Yeni dönemin geçmişten hangi siyasi ilişkileri devralabileceği ve hangi ilişkileri yeniden kurmak zorunda kalacağı, özellikle bu tartışma sırasında daha belirgin hâle geldi.
Vučić'in konuşması yaklaşık bir saat kırk üç dakika sürdü. Konuşmanın önemli bir bölümü, Radenović'in özgeçmişi veya adaylığıyla doğrudan bağlantılı olmayan siyasi rakipler, geçmiş olaylar ve suçlamalara ayrılmıştı. Oturum başkanı, gündem maddesinin dışına çıkıldığı gerekçesiyle konuşmayı kesmedi. Bunun üzerine Öğrenci Listesi milletvekili Petar Mitov, İçtüzük ihlali konusunda Meclisin karar vermesini istedi. Jovo Bakić ise Radenović'in bu tutumuyla bir Meclis Başkanından beklenen tarafsızlığı göstermediğini savundu.
Vučić ise siyasi rakiplerinin muhalefetin konuşma hakkını sınırlandırmaya çalıştığını ileri sürdü. Milenko Jovanov, Öğrenci Listesinin adayını eleştirdi ve yeni çoğunluğun Meclis yönetimindeki görev dağılımına ilişkin niyetlerine karşı çıktığını belirtti.
Bu tür durumlarda parlamentonun çözmesi gereken gerçek bir mesele ortaya çıkıyor. Muhalefetin konuşma, iktidarı eleştirme ve çoğunluğun hoşuna gitmeyen görüşler dile getirse bile tartışmaya katılma hakkı vardır. Ancak bu hak, bütün katılımcılar için geçerli kurallara uyulmasını da gerektirir. Oturum başkanı düzeni sağlamak ve konuşmacıların siyasi aidiyetine bakmaksızın aynı usul standartlarını uygulamakla sorumludur.
Bu nedenle Stojan Radenović'in tutumu yalnızca kişisel değerlendirmesiyle sınırlı bir mesele olmaktan çıktı. Parlamento çoğunluğu değişirken önceki dönemin siyasi alışkanlıklarının mutlaka ortadan kalkmadığı bir ortamda, Meclisin nasıl işleyeceği üzerine tartışma başlattı. Kalıcı Meclis Başkanı seçilene kadar oturuma başkanlık eden milletvekilinin yetkileri sınırlı, ancak sorumluluğu önemliydi. Görevi, siyasi rekabetin sonucunu önceden belirlemek değil, parlamentonun çalışmasını sağlamaktı.
Bununla birlikte Ulusal Meclis Başkanı ilk gün seçilemedi. Oturum akşam saatlerinde sona erdi ve çalışmaların 18 Kasım Çarşamba günü saat 10.00'da devam etmesi kararlaştırıldı.
İçtüzüğe göre milletvekillerinin önce adaylar hakkındaki tartışmayı tamamlaması gerekiyor. Ardından Meclis oylamanın açık mı yoksa gizli mi yapılacağına karar verecek. Açık oylama kararlaştırılırsa isimler tek tek okunarak oy kullanılacak. Meclis Başkanının seçilebilmesi için toplam 250 milletvekilinin çoğunluğunu oluşturan en az 126 oy gerekiyor. İki adaydan hiçbiri gerekli çoğunluğa ulaşamazsa seçim süreci tekrarlanacak.
Öğrenci Listesi 140 sandalyeye sahip olduğu için, grup oylama sırasında birlik içinde hareket ederse adayı Aleksandar Čupić açık bir sayısal üstünlüğe sahip. Yine de milletvekilleri oylarını kullanmadan seçim tamamlanmış gibi sunulmamalı.
Bu oylamanın önemi, Aleksandar Vučić'in 27 Eylül'de Cumhurbaşkanlığı görevinden istifa etmesinin ardından oluşan siyasi durum nedeniyle daha da büyük. O tarihten bu yana, önceki Meclis döneminin başkanı Ana Brnabić cumhurbaşkanlığı görevlerini geçici olarak yerine getiriyor. Anayasa ve Cumhurbaşkanı Hakkında Kanun uyarınca bu görevleri, yeni cumhurbaşkanı seçilene kadar Ulusal Meclisin yeni seçilen başkanı devralacak.
Dolayısıyla 18 Kasım için öngörülen oylama, yalnızca Meclis oturumlarını kimin yöneteceğine ilişkin bir karar değil. Geçiş döneminde devlet başkanlığı görevlerini kimin üstleneceğini de belirleyecek.
Meclis Başkanının seçilmesinden sonra başkan yardımcılarının seçilmesi, genel sekreterin atanması ve kural olarak parlamento çalışma organları ile uluslararası parlamenter kuruluşlardaki daimi heyetlerin üyelerinin belirlenmesi gerekecek. Bu işlemler 17 Kasım'da tamamlanamadı; çünkü oturum gündemin ikinci maddesi üzerindeki tartışmada kaldı. Ne zaman ele alınacakları, Meclis Başkanı seçiminin tamamlanmasına ve oturumların bundan sonraki seyrine bağlı olacak.
Yeni dönemin bu işleri ne kadar verimli tamamlayacağına ilişkin daha geniş bir neden de var. Parlamentonun resmen kurulmasıyla hükümetin seçilmesi için Anayasa'da öngörülen 90 günlük süre işlemeye başladı. Öğrenci Listesi artık kurumları oluşturma sorumluluğunu üstlenmesini sağlayan çoğunluğa sahip. Ancak siyasi görüşmeler, yürütme organının oluşturulması ve seçmenlerin güvenini kazandığı programın hayata geçirilmesi henüz önünde duruyor.
Yeni Ulusal Meclisin ilk günü bütün bu sorulara yanıt getirmedi. Milletvekilliği yetkileri onaylandı, yemin edildi ve parlamento yönetimine ilişkin tartışma başladı. Aynı zamanda kurumsal çalışmaları, önceki yıllara damgasını vuran çatışmalardan ayırmanın ne kadar zor olabileceğini de gösterdi.
Meclis salonunda, yakın zamana kadar siyasi iktidarı temsil edenler, bu iktidara karşı protestolara katılanlar ve çıkarları büyük parlamento gruplarınca sık sık ikinci plana itilen toplulukların temsilcileri bir aradaydı. Yeni milletvekillerinin görevlerini üstlenmekten duydukları heyecan açıkça görülüyordu. Ancak parlamento usulleriyle ve kamu görevinin sorumluluğuyla ilk kez karşılaşmanın getirdiği belirsizlik de hissediliyordu. Daha uzun parlamento deneyimine sahip olanlar için koşullar değişmişti, kurallar ise aynı kalmıştı.

Dışarıdaki merdivenlerde her şey önceden belirlenmiş görünüyordu. Sırbistan Silahlı Kuvvetleri Muhafız Birliği mensupları nerede duracaklarını, ne zaman hareket edeceklerini ve kimi karşılayacaklarını biliyordu. Meclisin içinde ise böyle bir kesinlik yoktu. Yeni çoğunluk sandalyelerini kazanmıştı, fakat siyasi çatışmaların yıllarca yasa tartışmalarının önüne geçtiği bir kurumu nasıl yöneteceğini henüz göstermesi gerekiyordu.
25 Ekim'de değişim için oy kullanan vatandaşlar, yalnızca Meclis sıralarında oturan kişilerin farklı biçimde dağıtılmasını seçmedi. Yeni çoğunluğun önündeki görev, her oturumu gündemini gölgede bırakan siyasi bir çatışmaya dönüştürmeden parlamentonun karar alabileceğini, yürütme organını denetleyebileceğini ve vatandaşların haklarını koruyabileceğini göstermek.
Muhafız Birliği kendi görevini protokole uygun biçimde yerine getirdi. Milletvekilleri ise kendi görevlerine henüz başladı.
18 Kasım'da oturumların devam etmesi, yeni parlamentonun nasıl bir kurum olacağı sorusuna kesin bir yanıt vermeyecek. Ancak gelecek yıllarda bu yanıtın aranacağı kuruma kimin başkanlık edeceğini gösterecek.



Yorumlar