Balkan je prostor na kome su se tokom više vekova susretala dva velika i uticajna carstva, koja su proizvela dva modela društva, a koja su, i nakon više od što godina, i dalje veoma živa u svakodnevnom životu. Habzburško i Osmansko carstvo su, pojednostavljeno posmatrano, bila zasnovana na dva potpuno različita sistema, kao i na različitim istorijskim okolnostima.

HABZBURŠKI MODEL: DRŽAVA PRAVILA I PORETKA

Habzburška država, odnosno Austrijsko carstvo, bila je srednjoevropska država koja se vekovima gradila kroz složenu mrežu odnosa između austrijskog nadvojvode, vojvoda austrijskih pokrajina, grofova različitih grofovija, cara Svetog rimskog carstva i velikog broja srednjoevropskih kneževa i prinčeva. Njena istorija bila je obeležena burnim konfliktima tokom kasnog srednjeg i ranog novog veka.

Ratovi koji su usledili nakon pojave protestantizma, odnosno reformacije, dodatno su zakomplikovali odnose u srednjoj Evropi. Nekoliko vekova ratova, napetih odnosa i bezbroj sitnih feudalnih vladara, koji su u različitim okolnostima mogli ukloniti kralja, promeniti dinastiju ili dovesti do radikalnih promena u državi, stvorili su potrebu za opštevažećim pravilima koja svi moraju poštovati i kojih se moraju pridržavati zarad očuvanja mira.

Nakon Augzburškog mira 1555. godine, na prostoru Svetog rimskog carstva okončan je višedecenijski sukob između protestanata i katolika, a iz tog mira proistekao je princip: cuius regio, illius religio – čija je zemlja, toga je i vera. Ovo je faktički značilo da stanovništvo prihvata veru svog vladara, odnosno usvaja se princip koji svi moraju poštovati, bez obzira na lične afinitete i bez obzira na to ko se nalazi na čelu neke kneževine ili vojvodstva. Ukoliko je vladar bio protestant, odnosno katolik, stanovništvo njegove teritorije moralo je prihvatiti njegovu veru.

U tom smislu, ovaj princip predstavlja jedan od ranih primera političkog poretka u kojem se mir i stabilnost nastoje očuvati kroz jasno definisana pravila koja važe za sve unutar određenog prostora.

OSMANSKI MODEL: DRŽAVA MEĐULJUDSKIH ODNOSA I LOJALNOSTI

Na drugoj strani rađa se jedna drugačija vrsta uređenja. Turci Osmanlije u kasnom srednjem veku uspostavljaju svoju državu – devlet, koja je u mnogo čemu drugačija od političkih sistema koji postoje u srednjoj Evropi. Na prostoru Male Azije, oko grada Burse, jača Osmanska država u kojoj je sultan vrhovni vladar teritorije kojom upravlja, dok su mu paše, begovi i age podređeni. U osmanskoj državi koncept plemića i plemstva, u evropskom smislu, nije postojao, a čovek je, u zavisnosti od svojih sposobnosti i sultanove volje, mogao da se uzdigne do položaja bega, paše, vezira ili čak velikog vezira, odnosno svojevrsnog predsednika vlade Osmanske države.

Zauzimanjem Carigrada i proglašavanjem carstva, osmanski sultan dodatno jača svoju ličnu vlast i postaje neprikosnoveni vladar. U ovom sistemu postoji i koncept poznat pod terminom adalet, koji se vezuje za ličnu ulogu sultana u uspostavljanju pravde. Dakle, ovde nije prvenstveno reč o tome da sultan obezbeđuje poštovanje zakona, već je pravda u carstvu njegova lična dužnost. U takvom sistemu institucija počinje da se poistovećuje sa osobom koja tu instituciju predstavlja. Zato osmanska istorija beleži sultana Sulejmana Veličanstvenog, odnosno Zakonodavca, Selima Pijanicu, Ahmeda Blagog i druge vladare čije su lične osobine i karakter postali deo načina na koji se njihova vlast pamti i razume.

Važan pojam u osmanskoj državi jeste i sistem millet, odnosno organizovanje nemuslimanskih verskih zajednica koje žive u Osmanskom carstvu. Na istoj teritoriji, pored muslimanskog stanovništva, mogu živeti i pripadnici drugih verskih zajednica koje imaju svoje unutrašnje strukture i priznaju sopstvene verske autoritete. U ovakvom sistemu odnosi među ljudima postaju veoma važni, možda važniji od samih pravila. Pre svega, sistem mileta povezuje ljude iste vere koji žive širom Carstva, dok sistem adaleta, odnosno sultanove lične pravde, kreira društvo u kojem se ljudi često moraju osloniti jedni na druge, a ne samo na apstraktna pravila. Zbog toga ljudski odnosi postaju važniji od samih pravila.

Ovde se, međutim, mora napraviti izvesna ograda. Državama srednje Evrope uopšte nisu bili strani nepotizam, klijentelizam ili lični odnosi, ali su oni, barem u idealnom modelu, predstavljali odstupanje od pravila. U srednjoevropskom modelu zakon je trebalo da bude pravilo, dok je lični odnos predstavljao izuzetak. Isto tako, u osmanskoj državi pravila nisu bila nepostojeća. Naprotiv, postojali su brojni zakoni, propisi i institucije. Međutim, njihova primena u velikoj meri zavisila je od konkretnih ljudi koji su za njih bili zaduženi. Očekivalo se da se čovek može osloniti na karakter i pravičnost onoga ko ima vlast i odgovornost da pravilo primeni.

Ovde na scenu stupa i koncept sadakat, odnosno lične vernosti i lojalnosti sultanu, ali i određenom paši, begu ili drugom autoritetu. U društvu u kojem se zaštita često traži kroz čoveka, njegov položaj i njegove odnose, a ne isključivo kroz apstraktno pisano pravilo, lojalnost i vernost postaju veoma cenjene vrednosti. Suprotno tome, odstupanje od lične lojalnosti lako može biti označeno kao izdaja ili prodaja, čak i u situacijama kada pojedinac smatra da postupa u skladu sa nekim drugim pravilom, pa i verskim.

ADALET I SADAKAT U SAVREMENOJ SRBIJI: KADA JE LOJALNOST VAŽNIJA OD PRAVILA

Paradoksalno, ovaj obrazac se i danas može prepoznati u pojedinim balkanskim društvima, a naročito u političkoj kulturi dela Bošnjaka i Srba, koja u određenim aspektima pokazuje sličnosti sa obrascima prisutnim u savremenom turskom društvu. Lojalnost i vernost pojedincima, pokretima i zajednicama neretko mogu postati važnije od doslednog poštovanja opštih pravila. To ponekad zalazi i na bizaran teren, kada čak i neka ključna verska pravila postaju drugorazredna u odnosu na lojalnost određenoj osobi.

Jedan od primera koji se može posmatrati kroz ovu prizmu jeste odnos dela Bošnjaka prema verskim i političkim autoritetima. Odnos prema Muameru Zukorliću pokazuje koliko snažna lična harizma i autoritet pojedinca mogu oblikovati ponašanje čitave zajednice, pa tako i da neki krše verska pravila, ostajući lojalni prema vođi. U političkoj sferi sličan obrazac može se uočiti u odnosu prema liderima poput Rasima Ljajića ili Sulejmana Ugljanina, gde je lična ili stranačka lojalnost u pojedinim situacijama bila važnija od doslednog pridržavanja određenog principa, zakona ili verskog pravila. U tom smislu, može se povući paralela sa odnosom između mileta i sultana: pripadnost zajednici i lojalnost autoritetu mogu se izdići iznad nekog apstraktnog pravila, pa makar to pravilo bilo i temelj vere.

Među pripadnicima srpskog naroda sličan obrazac može se posmatrati kroz odnos dela građana prema političkim vođama. Lojalnost prema Aleksandru Vučiću, na primer, kod njegovih pristalica može biti snažnija od pojedinih principa ili političkih ideja koje ti isti ljudi deklarativno podržavaju. Ovde je, međutim, posebno zanimljiv savremeni fenomen Studentske liste.

Ironično je što se i odnos dela građana prema Studentskoj listi može posmatrati kroz prizmu lične i kolektivne lojalnosti. Predstavnici studentskog pokreta insistiraju na poštovanju zakona, institucija i pravila, a proces formiranja liste zasnovan je na plenumima, raspravama, konsenzusu i mogućnosti veta. Međutim, sama snaga pokreta proizlazi i iz snažne kolektivne identifikacije njegovih pristalica. U tom smislu, svi koji se identifikuju sa pokretom mogu postati svojevrsni „millet“, dok se oni koji mu se suprotstavljaju u delu javnog diskursa mogu posmatrati kao protivnici ili čak izdajnici. Upravo tu nastaje paradoks. Studentska lista formalno nastupa bez klasičnog političkog lidera i sa naglašenom idejom kolektivnog odlučivanja, ali istovremeno veliki deo njene političke privlačnosti počiva na snažnom osećaju pripadnosti i poverenja u samu zajednicu. Zato je zanimljivo pitanje zašto se u njenom političkom jeziku toliko često pojavljuju pojmovi pravde, pravičnosti i vraćanja dostojanstva? Ne radi se nužno o tome da studenti odbacuju evropski koncept vladavine prava; naprotiv, poštovanje zakona i institucija jeste jedna od njihovih javno isticanih tema. Ali postoji razlika između pravde kao sistema pravila i pravde kao moralnog očekivanja koje se vezuje za određenu političku zajednicu. Upravo u toj razlici može se pronaći savremena paralela sa konceptom adaleta i sadakata. Adalet i sadakat nisu samo primena unapred definisanog pravila, već očekivanje da će autoritet – odnosno onaj ko ima moć i odgovornost – postupiti pravedno (adalet), te lojalnost tom autoritetu (sadakat) u očekivanju pravednog postupanja. Kada se takvo očekivanje prenese sa pojedinca na čitav pokret, nastaje svojevrsna kolektivna verzija istog obrasca: ne očekuje se samo promena pravila, već dolazak aktera za kojeg se veruje da će uspostaviti pravdu.

Otuda se može postaviti šira teza: i vlast i njen najjači politički protivnik mogu, uprkos potpuno različitom jeziku i političkim ciljevima, ostati zarobljeni u istoj dubljoj balkanskoj matrici – matrici lojalnosti. Jedni svoju lojalnost vezuju za lidera, drugi za pokret i zajednicu. Razlika je u tome kome se lojalnost duguje, dok pitanje odnosa prema institucijama i pravilima ostaje složenije.

Ako je ova paralela tačna, onda adalet i sadakat nisu nestali sa nestankom Osmanskog carstva. Oni su promenili oblik. Umesto sultana, danas imamo političkog lidera, pokret ili kolektiv koji preuzima ulogu nosioca očekivane pravde. Umesto lične vernosti sultanu, postoji vernost političkoj zajednici. A upravo je taj prelazak – od vernosti čoveku ka vernosti pokretu – jedan od ključnih problema koji treba razumeti ukoliko želimo da shvatimo zašto balkanska društva tako teško prelaze iz kulture lične lojalnosti u kulturu bezličnih institucija i vladavine prava.

ISTORIJSKI PARADOKS: AZIJSKI KORENI AUSTRIJSKOG SISTEMA I EVROPSKI KORENI OSMANSKOG MODELA

Dakle, na Balkanu su se susreli srednjoevropski, austrijski i azijski, osmanski sistem uređenja države, koji su zasnovani na različitim temeljima. Pravila i zakoni su tekovina srednjoevropske istorije i političkih procesa na ovoj teritoriji, dok su lični odnosi i lična lojalnost vezani za osmansko nasleđe. U načelu, ovaj tekst jeste objašnjenje kako su se ti odnosi formirali tokom istorije, ali mora se naglasiti da, iako deluje da je jedan sistem evropskog, a drugi azijskog porekla, pa samim tim da je jedan „napredniji“, a drugi „zaostaliji“, situacija je zapravo mnogo složenija, a u određenom smislu i obrnuta.

Sistem ličnih odnosa i neprikosnovene lične vlasti zapravo ima duboke korene u periodu Rimskog carstva, gde je rimski imperator imao ogromnu, u pojedinim periodima gotovo apsolutnu vlast, a lični odnosi prema vlasti bili ključni za „dobar život“. Rimski car je mogao menjati guvernere, prefekte i izaslanike, isto kao što je sultan mogao menjati vezire, paše i begove. Plemstvo u kasnijem evropskom smislu nije predstavljalo temelj rimskog carskog sistema i skoro svako ko bi stekao naklonost cara mogao je da se uzdigne do veoma visokih položaja u Rimskom carstvu, slično kao u Osmanskom.

Slomom Zapadnog rimskog carstva ovaj sistem nasleđuje Istočno rimsko carstvo, sa centrom u Carigradu, koje će kasniji istoričari nazvati Vizantijom, mada su oni sami sebe smatrali Rimljanima. Osmanska država upravo od Vizantije preuzima veliki deo ovog političkog nasleđa, menjajući ga i kombinujući sa islamskim sistemom prava i moralnog odgoja. Tako apsolutna vlast, lični odnosi, lojalnost i izdaje nisu nikakav „uvoz iz Azije“, već imaju duboke evropske korene. Ono što nazivamo osmanskim modelom lične vlasti u velikoj meri je nastavak jednog mnogo starijeg rimskog i vizantijskog političkog obrasca.

Drugi izum, međutim, takođe nije naprosto iznikao iz „prosvećenosti Evropljana“. I on je rezultat sticaja istorijskih okolnosti, ali u ovom slučaju možemo govoriti o njegovom drugačijem, pa i „azijskom“ poreklu. Iako birokratiju i sistem pravila uglavnom vezujemo za novi vek, odnosno period posle 16. veka, njegovi koreni sežu mnogo dublje u srednji vek.

Srednjovekovni plemići, koji su stalno predstavljali izvesnu vrstu pretnje kralju ili caru, jesu svojevrsna proto-birokratija, odnosno proto-sistem pravila i zakona. Složeni sistemi moći, u kojima retko ko ima apsolutnu vlast i u kojima je ta vlast često ograničena drugim akterima, dovode do potrebe stvaranja pravila na koja se svi mogu osloniti, a kasnije i do stvaranja sistema koji će ta pravila sprovoditi – birokratije.

Ako bismo išli još dalje u prošlost, pretke feudalnih plemića možemo pronaći u vojnim demokratijama koje su nastajale na području zapadnog dela Rimskog carstva, koje je krajem antike i početkom srednjeg veka bilo u procesu raspadanja. Kratkotrajne države različitih plemena – Ostrogota, Vizigota, Germana, Avara, Huna, Franaka, Bavara i drugih – bile su, u različitim oblicima, političke zajednice u kojima su važnu ulogu imali ratnici i njihove starešine. Imale su svojevrsne oblike demokratskog odlučivanja, postojala su različita veća ratnika, starešina ili sveštenika koja su savetovala vladara, pa taj vladar nije imao apsolutnu vlast kakvu je imao rimski car.

Dakle, te zajednice imale su određene vrste pravila koja su i vladar i njegovi podanici morali poštovati. I upravo tu nastaje istorijski paradoks. Iako su ih „civilizovani“ Rimljani nazivali varvarima, njihove političke strukture postaju jedan od temelja kasnijeg evropskog srednjovekovnog poretka, iz kojeg će se vremenom razviti plemstvo, ograničena vlast, institucije i sistem pravila karakterističan za srednju Evropu.

Još veća ironija je u tome što je dobar deo tih plemena imao poreklo ili istorijske veze sa prostorima istočno od Evrope, odnosno sa prostorima koje danas nazivamo Azijom. Avari i Huni su očigledan primer, dok su i druga plemena kroz svoje migracije povezivala evropski prostor sa stepama i područjima istočno od njega. Posledično, ono što danas zamišljamo kao „evropski“ sistem pravila, plemstva i ograničene vlasti nastajalo je i kroz političko nasleđe naroda koje su sami Rimljani smatrali varvarima, a među kojima su mnogi došli sa prostora Azije ili su bili u neposrednom kontaktu sa azijskim prostorom.

Tu se zapravo nalazi najveći paradoks ovog poređenja. Azijski model apsolutne vlasti u svom dubokom korenu nije samo azijski, već ima snažne rimske i vizantijske, dakle evropske korene. Sa druge strane, evropski sistem pravila, ograničene vlasti, plemstva i kasnije birokratije nije jednostavno proizvod neke evropske „prosvećenosti“, već je nastajao iz srednjovekovnih političkih struktura naroda koje su Rimljani nazivali varvarima, od kojih su mnogi imali poreklo ili veze sa prostorima Azije.

Drugim rečima, istorija pravi gotovo potpunu ironiju od naše savremene podele na „evropsko“ i „azijsko“. Model lične vlasti koji danas vezujemo za Istok ima duboke evropske korene, dok model pravila i institucija koji danas vezujemo za Zapad i Evropu svoje korene, između ostalog, duguje upravo onima koje je nekadašnja Evropa smatrala varvarima.

BALKAN POSLE SULTANA: OD TITA DO STUDENTSKOG POKRETA

I pored toga što su porekla tih sistema takva, činjenično je da su Austrija, kao srednjoevropska tvorevina, i Turska, kao azijska tvorevina, značajno uticale na prostor Balkana i političke procese u prošlom i sadašnjem veku. Taj uticaj se naročito vidi kroz najvažniju tvorevinu balkanskih naroda u prošlom veku – Jugoslaviju.

Imajući u vidu da je većina stanovništva, kao i većina teritorije u sastavu Jugoslavije, kroz istoriju bila pod vlašću Osmanskog, a ne Habzburškog carstva, tako je i prevladao sistem lične vlasti i važnosti međuljudskih odnosa. Mada je deklarativno Jugoslavija počivala na sistemu socijalističkog samoupravljanja, koji je u svom korenu bio srednjoevropski i itekako birokratski, u praksi ga je velika većina stanovništva doživljavala kroz ličnu vlast Josipa Broza i vladavinu Partije.

Ovde Josip Broz i njegova lična vlast postaju sultan, njegove lične odluke postaju adalet, a Partija postaje svojevrsni millet i identifikacija sa zajednicom. Kroz ovu prizmu postaje jasnije zašto se, na primer, danas u Srbiji, BiH, Crnoj Gori i Makedoniji sećanje na Jugoslaviju uglavnom vezuje za Josipa Broza i pripadnost Partiji, dok se u Hrvatskoj, a naročito u Sloveniji, ovaj period više vezuje za komunizam, odnosno socijalizam.

Komunizam i socijalizam jesu ta birokratska i srednjoevropska zaostavština, dok je Josip Broz ta lična vlast sultana. Nakon raspada Jugoslavije, danas je ulogu komunizma i socijalizma preuzela Evropska unija kao birokratski sistem pravila i zakona, dok su ulogu Josipa Broza preuzele političke i verske vođe balkanskih naroda.

Evropska unija jeste taj sistem birokratskih pravila i zakona koji, iako je ironično nastao iz „varvarskih i azijskih korena“, pruža odgovor na pitanje kako zameniti ličnu vlast sistemom institucija i pravila. Sama EU svoj poredak zasniva na vladavini prava, odnosno na tome da javne vlasti deluju u skladu sa zakonom, uz transparentnost, odgovornost i jednakost pred zakonom. Danas se, u moru antisistemskih pokreta u Srbiji, pojavio i studentski pokret koji „pokušava da uspostavi sistem“, te je vrlo bitno uraditi analizu kako taj antisistemski pokret pokušava da utiče na političke procese.

SISTEM KOJEM NE TREBA GOSPODAR, PA MAKAR BIO KOLEKTIVNI

Prelazak sa sistema lične vlasti na sistem pravila ne znači samo promeniti ljude na vrhu, već promeniti samu logiku vlasti. Ako institucije i dalje zavise od lojalnosti, odnosa i pripadnosti, dobili smo samo novog nosioca stare politike. Upravo zato je problem sa trenutnom Studentskom listom što, uprkos govoru o promeni sistema, njen politički model još uvek snažno počiva na lojalnosti i pripadnosti pokretu. Ako je lojalnost pokretu važnija od unapred utvrđenih pravila koja ograničavaju i sopstvene ljude, onda se sistem pravila zapravo ne gradi — on se negira. Umesto raskida sa nasleđem lične vlasti, dobija se njegova nova verzija: ne mora postojati jedan čovek kome se svi pokoravaju; dovoljno je da postoji grupa kojoj se duguje lojalnost.

Pravi raskid zato nije smena jedne elite drugom, već stvaranje institucija koje ograničavaju svakoga ko dođe na vlast. Ne treba nam novi gospodar sa boljim namerama, već sistem u kojem gospodar više nije potreban. Ako Studentska lista ne napravi taj iskorak, ona neće promeniti politički obrazac, već samo njegove aktere.

SRBIJA IZMEĐU NOVOG SULTANA I EVROPSKOG SISTEMA

U tom smislu, Evropska unija predstavlja najkonkretniji pokušaj da se politika podredi pravilima, a ne ličnostima. Njena suština nije u tome ko će biti na vlasti, već u tome da postoje pravila koja ograničavaju i vlast i države, nezavisno od toga ko ih trenutno predstavlja. Za Srbiju i Zapadni Balkan je upravo to suštinski iskorak: ne tražiti novog gospodara, novu političku elitu ili novog spasitelja, već prihvatiti poredak u kojem ni oni koji vladaju nisu iznad pravila. Međutim, ni sama lista Evropska Srbija koja se pojavljuje na izborima, još uvek ne predstavlja taj model. Iako se poziva na vladavinu prava, nezavisno pravosuđe, slobodne medije i evropske integracije, ona i dalje nastupa kao klasičan politički savez čiji je prvi cilj osvajanje vlasti i počiva na velikom stepenu lojalnosti. Zato između ideje evropskog institucionalnog poretka i domaće političke prakse još postoji dubok jaz.

Možda će upravo zato još morati da se čeka na stvarni politički iskorak: na generaciju koja neće tražiti da joj se veruje zato što je „bolja“ od prethodne, već će pristati da i sama bude ograničena pravilima koja važe za sve. Evropski put Srbije u tom smislu nije samo promena vlasti, niti promena političkog pravca, već promena same prirode vlasti. Ne treba nam vlast kojoj verujemo, već sistem kojem možemo da verujemo upravo zato što ne zavisi od toga ko je na vlasti. Tek kada to postane važnije od ličnosti, pokreta i partija, Srbija i Zapadni Balkan će zaista napraviti raskid sa svojim nasleđem lične vlasti.