Zašto je Srbija država, a ostale države su bivše jugoslovenske republike?

Odnos prema raspadu SFRJ, kao i prema državama koje su iz tog raspada nastale, otkriva mnogo o kolektivnoj svesti unutar srpskog naroda, kao i o uticaju procesa heroizacije i viktimizacije na savremeno društvo u Srbiji i posledicama koje ti procesi ostavljaju na politički život. Ukratko, u Srbiji postoje dva dominantna politička narativa koja su naizgled suprotstavljena i dele društvo, a tiču se stvaranja i raspada SFRJ.

Oba politička narativa stvaranje bivše zajedničke države vide na gotovo isti način – Kraljevina Srbija, a prevashodno srpski narod, podneli su najveću žrtvu tokom Prvog svetskog rata, „oslobodili“ ostale Južne Slovene i naposletku stvorili Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca, kasnije preimenovanu u Kraljevinu Jugoslaviju. „Žrtva i ustupci“ srpskog naroda odbačeni su, pa je nakon nešto više od dve decenije ta „dobronamernost srpskog naroda“ zloupotrebljena protiv njega, formiranjem NDH, koja se najviše okomila upravo na srpski narod, sprovodeći nad njim sistematski progon i masovne zločine.

Oba politička narativa socijalističku Jugoslaviju vide kao svojevrsni produžetak Kraljevine Jugoslavije. I ponovo je, prema tom tumačenju, Jugoslavija „obnovljena na srpskim žrtvama“ i zahvaljujući srpskim vojnim poduhvatima. Srbima i Srbiji ta žrtva i dobronamernost navodno su „uzvraćene“ autonomijama za Vojvodinu i Kosovo, čime je Srbija oslabljena i dovedena u podređen položaj unutar jugoslovenske federacije.

Dva politička narativa razlikuju se tek u viđenju raspada SFRJ. Dok jedan tvrdi da su za raspad podjednako krivi i odgovorni svi narodi i sve republike, drugi krivicu prebacuje na sve ostale „izdajničke narode“, dok Srbe proglašava „žrtvama sopstvene dobronamernosti“.

Ova dva politička narativa na površini jesu suprotstavljena, međutim, dublja analiza pokazuje da je reč o svojevrsnoj lažnoj dihotomiji, odnosno lažnoj podeli. Zapravo je reč o istom osnovnom narativu, koji se za potrebe različitih političkih aktera pojavljuje u dva oblika. Uz proces heroizacije jednog naroda, odnosno njegovo proglašavanje junačkim, nužno je druge narode predstaviti kao izdajničke ili kolaborantske. Isto tako, za proces viktimizacije jednog naroda potrebno je druge narode predstaviti kao agresorske ili zločinačke.

Ova dva narativa predstavljaju se kao međusobno suprotstavljena, pa se junaštvo suprotstavlja žrtvovanju. U prvom se Srbija i srpski narod proglašavaju herojskim i junačkim, dok se druge države i narodi predstavljaju kao kolaborantski ili izdajnički. U drugom se Srbija i srpski narod proglašavaju žrtvama, dok se ostali narodi predstavljaju kao agresori. Međutim, ova dva narativa su tesno povezana i jedan se teško može zamisliti bez drugog.

Oba se vezuju za tumačenje savremene srpske istorije, odnosno srpske istorije tokom XX veka, i za nemogućnost dela srpskog javnog i političkog prostora da na analitičan način objasni složene procese koji su se tokom tog perioda odvijali. Posledica toga jeste odsustvo jasnog i analitičnog odnosa prema Jugoslaviji, kako Kraljevini tako i SFRJ. Umesto toga, Jugoslavija se tokom vremena ili idealizuje ili demonizuje. Tako se, s jedne strane, proglašava vrhuncem srpskog uticaja u svetu, dok se, s druge, predstavlja kao glavni krivac za stanje u kojem se Srbija danas nalazi.

Ovakvi oštro suprotstavljeni stavovi mogu se videti i u istraživanjima javnog mnjenja u Srbiji. Građani Srbije istovremeno Jugoslaviju optužuju za mnoge negativne procese koji su zadesili Srbiju, ali je i idealizuju i iskazuju želju za njenim obnavljanjem. Takve velike oscilacije, odnosno dijametralno suprotna viđenja istog istorijskog perioda, u suštini mogu biti simptom dubljih društvenih problema – pre svega činjenice da savremeno srpsko društvo još uvek nije uspelo da na kritičan i analitičan način procesuira političke manipulacije, mitove i propagandne obrasce koji su mu decenijama servirani.

Stvaranje i trajanje prve Jugoslavije naročito su bitni kako za proces heroizacije, tako i za proces viktimizacije, te se nalaze u srži oba gorepomenuta politička narativa. Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca vidi se kao država koju je stvorila Kraljevina Srbija, odnosno srpski narod kroz sopstveno žrtvovanje. Zaboravljaju se činjenice o stvaranju Države Slovenaca, Hrvata i Srba i njenom kasnijem ujedinjenju sa Kraljevinom Srbijom. Zaboravlja se i postojanje Kraljevine Crne Gore, koja je, činjenično, bila međunarodno priznata država pre nastanka Kraljevine SHS.

Tokom kratkog trajanja Kraljevine već su se pojavili značajni otpori prema njenom državnom uređenju, najviše u Hrvatskoj, ali i u Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori, Makedoniji, na Kosovu i u Sandžaku. U srpskim udžbenicima izostavljaju se projekti kolonizacije Bosne i Hercegovine, Kosova i Sandžaka, a naročito nasilna proterivanja Albanaca i Bošnjaka iz Kraljevine Jugoslavije u Tursku, kao i masovne konfiskacije imovine zemljoposednika islamske veroispovesti. Ove činjenice menjaju sliku o jugoslovenskoj monarhiji, koja je, s jedne strane, otvarala medrese i džamije i dozvoljavala funkcionisanje šerijatskih sudova u Kraljevini, dok su, s druge strane, postojala ozbiljna ograničenja političkih i ekonomskih prava. Nasuprot toj složenoj stvarnosti, propaganda kreira pojednostavljene i isprazne priče o slobodama i verskim pravima Muslimana u Kraljevini.

Dominantni narativ u Srbiji, naprotiv, kreira sliku Kraljevine Jugoslavije u kojoj su Srbi „dali sve što su imali“, a zauzvrat dobili izdaju tokom Drugog svetskog rata. Ne postoji dovoljno razumevanja položaja Hrvata u Kraljevini Jugoslaviji, već se sve posmatra kroz ustaštvo i stvaranje NDH. Sve se svodi na priču o „hrvatskoj i ustaškoj izdaji dobronamernih Srba“ i zlokobnom planu da se istrebe Srbi zapadno od Drine. Autor teksta nikako ne opravdava strahote i užase koje su počinili NDH i ustaše tokom Drugog svetskog rata, već je tekst kritika viđenja u Srbiji koje potpuno zanemaruje složenost odnosa u Kraljevini Jugoslaviji i njen multinacionalni sastav.

Socijalistička Jugoslavija se, vrlo slično kao i Kraljevina, posmatra kao svojevrsni produkt „srpske žrtve, srpskog junaštva i otpora“. Neosporna činjenica jeste da su Srbi činili većinu u mnogim partizanskim jedinicama, ali je to u velikoj meri bilo uslovljeno i činjenicom da su prve i najmasovnije žrtve NDH bili upravo Srbi, kao i time da je NDH bila glavna kolaboracionistička snaga na teritoriji okupirane Jugoslavije. Partizani su se borili protiv nacističko-fašističke okupacije Jugoslavije, ali su kolaboracioniste, odnosno saradnike okupatora, takođe smatrali neprijateljima. Sukobi sa četničkim, a naročito sa ustaškim jedinicama, zbog toga su bili neminovni. Ustaše i NDH, kao glavna kolaboracionistička struktura koja je nastala na delu teritorije okupirane Kraljevine Jugoslavije, predstavljali su jednog od glavnih neprijatelja partizana, pored nacističkih i fašističkih snaga Nemačke i Italije. Zbog toga je razumljivo što su Srbi činili veliki deo pokreta otpora, posebno imajući u vidu da su istovremeno bili najbrojnije izloženi napadima glavnog kolaboracionističkog režima – Nezavisne Države Hrvatske.

Ove istorijske činjenice se, međutim, zanemaruju radi kreiranja propagandnog narativa. Za srpski narod se istovremeno vezuju narativi o junačkim i neustrašivim partizanima, ali i o žrtvama NDH i ustaškog režima. Za svu, navodnu, žrtvu koju su Srbi podneli tokom rata, kao rezultat se predstavlja „rastakanje države“, za šta se prvenstveno optužuje Hrvat Broz, a u manjoj meri Slovenac Kardelj. Socijalistička Jugoslavija, iako daleko od toga da je bila potpuno ravnopravna ili pravedna, ipak je u određenoj meri predstavljala korak ka ravnopravnijem odnosu među jugoslovenskim narodima u odnosu na Kraljevinu Jugoslaviju. Priznato je postojanje šest naroda i velikog broja narodnosti, odnosno nacionalnih manjina. Koncept šest ravnopravnih republika, kao i dve pokrajine u sastavu Srbije, ulio je nadu u ravnopravniji odnos među jugoslovenskim narodima.

Menja se i odnos prema albanskom i bošnjačkom stanovništvu, koje se više ne posmatra kao inherentno neprijateljsko stanovništvo države. Iako je do sredine šezdesetih Aleksandar Ranković sprovodio politiku koja je doprinela iseljavanju velikog broja Bošnjaka i Albanaca u Tursku, taj proces je tokom sedamdesetih godina zaustavljen. Tokom osamdesetih godina, manje brojni narodi i narodnosti u Jugoslaviji dobijaju sve veći politički značaj i uticaj, što dodatno pokazuje koliko je pogrešno čitavu socijalističku Jugoslaviju svoditi isključivo na priču o „srpskoj žrtvi“ i navodnom sistematskom slabljenju Srbije.

Sam kraj socijalističke Jugoslavije i raspad te države u potpunosti su posvećeni žrtvenom narativu srpskog naroda. Autonomije Vojvodine i Kosova smatraju se izdajom i antisrpskim činom, dok se ravnopravnost republika i pokrajina smatra podređenošću Srbije. Osamdesete, a naročito druga polovina osamdesetih, posvećene su Kosovu, iseljavanju Srba sa Kosova i neravnopravnom položaju Srbije unutar Jugoslavije. U celom ovom narativu vrlo je interesantno to što, dok je u toku pokušaj da se postigne svojevrsna ravnopravnost u višenacionalnoj državi, srpskom nacionalizmu najveći problem predstavlja upravo ravnopravnost kao takva, te se takav odnos smatra „ponižavajućim za Srbiju“.

Tek na samom početku raspada SFRJ politički narativ se deli na navodno dva, koja su i dalje suštinski jedan propagandni narativ. S jedne strane imamo „evropejce i građaniste“, koji bi odgovornost podelili među svim narodima i republikama bivše SFRJ, dok drugi narativ za sve krivi sve druge osim Srba. Slovenci, Hrvati i Bošnjaci su separatisti i izdajnici, Makedonci su licemerni jer ne žele da ostanu u „krnjoj Jugoslaviji“, Albanci su teroristi i separatisti, dok se Crnogorci, mada privremeno, proglašavaju prihvatljivim.

Narativ koji se plasira srpskom narodu tokom celog XX veka, o Jugoslaviji koju su stvarali Srbi, dobija svoj neslavni kraj u uspostavljanju Savezne Republike Jugoslavije. Državna tvorevina koja je nastala 1992. godine i koju su činile Srbija i Crna Gora proglašava se naslednikom i pravnim sledbenikom SFRJ, pa se od UN i međunarodne zajednice traži da prihvate SR Jugoslaviju kao naslednicu SFRJ. Savet bezbednosti je Rezolucijom 777 iz 1992. godine ocenio da je država poznata kao SFRJ prestala da postoji, te preporučio Generalnoj skupštini UN da SRJ treba da podnese zahtev za prijem u članstvo UN i da ne može da učestvuje u radu Generalne skupštine. Dakle, SR Jugoslavija nije priznata kao naslednik SFRJ, već je postala punopravna članica UN tek nakon pada Miloševića. Ove činjenice, međutim, ne sprečavaju pojedine pravnike u Srbiji da i danas tvrde da je SRJ bila pravni naslednik SFRJ, a da je Srbija, kao naslednik SRJ, što jeste tačno, istovremeno i država pravna naslednica SFRJ. Oslobađanje Srbije i srpskog naroda od „jugoslovenskog tereta“, odnosno od propagande da su jedino Srbi stvarali Jugoslaviju, oslobodilo bi i Srbiju i Srbe tereta beskrajnih rasprava o njenom raspadu i odgovornosti za njega.

Deo ovog narativa naslanja se i na ruski narativ o Sovjetskom Savezu i Rusiji kao pravnoj naslednici Sovjetskog Saveza. Ovde dolazimo do ključne razlike: sve ostale bivše sovjetske republike priznale su Rusiju kao državu pravnu naslednicu SSSR-a, što su učinile i Ujedinjene nacije. Ruska Federacija nasledila je mesto stalne članice Saveta bezbednosti i nije tražila ponovno članstvo u UN. Sa druge strane, SR Jugoslavija nije priznata kao pravna naslednica SFRJ, već je naknadno primljena u UN i morala ponovo da pristupi određenim međunarodnim pravnim aktima. Još jedna bitna razlika jeste procenat Srba u Jugoslaviji u odnosu na procenat Rusa u SSSR-u. Dok su Srbi u Jugoslaviji, prema poslednjem popisu, činili 36,2 procenta stanovništva, Rusi su činili oko 51% stanovništva Sovjetskog Saveza. Dakle, dok su Srbi činili relativnu većinu u Jugoslaviji, Rusi su činili apsolutnu većinu u Sovjetskom Savezu. Treba imati u vidu i da je veliki broj Srba živeo, a i dalje živi, van Srbije, te Srbija i Crna Gora ni po broju stanovnika nisu činile više od 50% stanovništva SFRJ. Ruska Federacija jeste činila više od polovine stanovništva bivšeg SSSR-a. Dakle, ni ova paralela ne važi kada se sagleda čista matematika.

Dakle, Srbija ili srpski narod nisu ni u pravnom, ni u međunarodnopravnom, niti u statističkom smislu naslednici Jugoslavije. SRJ je to priznala potpisivanjem Sporazuma o pitanjima sukcesije bivše Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije 2001. godine. Ovim međunarodnim ugovorom sama Srbija, odnosno tadašnja Savezna Republika Jugoslavija, priznala je da nije jedini pravni naslednik SFRJ, već da je raspadom SFRJ nastalo pet novih suverenih i ravnopravnih država – Slovenija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, SRJ i Makedonija. Sve novonastale države morale su ponovo da se učlane u UN i druge međunarodne organizacije, dok je državna imovina SFRJ podeljena između ovih pet država naslednica.

Kasnije, raspadom SRJ, odnosno SCG, Srbiji je priznato da je pravna naslednica SRJ, dok je Crna Gora morala ponovo da se učlani u UN. Ako gledamo iz perspektive međunarodnog prava, odnosno Ujedinjenih nacija, kada je reč o prostoru bivše Jugoslavije, najstarije su Bosna i Hercegovina, Hrvatska i Slovenija, koje su primljene u UN 1992. godine. Nakon njih, Makedonija je primljena 1993. godine, SRJ, odnosno Srbija, 2000. godine, a Crna Gora 2006. godine. Međunarodnopravni status Kosova i dalje se smatra spornim jer ono nije član UN-a, iako ga priznaje 105 država članica UN-a. Ako bismo posmatrali isključivo perspektivu Ujedinjenih nacija, Srbija je kao država mlađa od Slovenije, Hrvatske i Bosne i Hercegovine, a jedino starija od Crne Gore. Odustajanje od „vlasništva“ nad Jugoslavijom oslobodilo bi Srbiju tog istorijskog tereta i omogućilo joj da postane vlasnik sopstvene budućnosti u XXI veku.

Međutim, u Srbiji je i dalje na snazi snažna propaganda koja se vrti oko Srbije i Jugoslavije, pa je među većinom srpskog naroda i dalje prisutno razumevanje prema kojem su Srbija i Jugoslavija neraskidivo povezane. To dovodi i do svojevrsnih bizarnih pojava. Tako je, recimo, Muzej Jugoslavije nedavno putem svojih društvenih mreža podelio objavu posvećenu 15. septembru – Danu srpskog jedinstva, slobode i nacionalne zastave. Praznik je uspostavljen relativno skoro i obeležava se u Srbiji i u entitetu Republika Srpska u Bosni i Hercegovini. Većina Srba i danas ostaje zarobljena u Jugoslaviji i, zahvaljujući višedecenijskoj propagandi, Srbiju razume kao naslednika Jugoslavije. Kao što je već pomenuto, zaboravljaju se viševekovna državnost Bosne i Hercegovine i Crne Gore, kao i različite državne i političke zajednice u kojima su Hrvati i Slovenci stvarali svoje političke identitete. Po strani se stavlja i viševekovna težnja Makedonaca da stvore sopstvenu državu, a naročito se zanemaruje partizanski otpor tokom Drugog svetskog rata. Zaboravlja se i činjenica da su tokom Drugog svetskog rata postojali Zemaljsko antifašističko veće narodnog oslobođenja Sandžaka, Glavni narodnooslobodilački odbor Vojvodine i Narodnooslobodilački odbor Kosova, dok se čitava istorija partizanskog pokreta i dalje često podređuje činjenici da su Srbi činili njegov brojčano najzastupljeniji narod.

Upravo iz ovakvog razumevanja prošlosti proizlazi danas raširena predstava u Srbiji da je jedino Srbija zapravo država, dok su sve ostale države proistekle iz bivše Jugoslavije samo „bivše jugoslovenske republike“. Iz toga se izvodi i ideja da je jedino srpski narod državotvoran, dok ostali imaju neke privremene političke entitete koji će vremenom nestati. Paradoksalno, jedini entitet koji danas postoji na prostoru bivše Jugoslavije, a u svom imenu nosi nacionalni predznak, jeste Republika Srpska. I upravo je to, u izvesnom smislu, jedan od najjasnijih odgovora na ranije objašnjeni propagandni obrazac: dok se državnost drugih naroda predstavlja kao istorijski privremena i izvedena iz Jugoslavije, sopstveni nacionalni politički projekti predstavljaju se kao prirodni i trajni. A realnost se, u izvesnom smislu, ruga srpskim nacionalnim narativima. Takođe, Srbija je jedina bivša jugoslovenska republika koja ne kontroliše celu teritoriju za koju tvrdi da je njena. Dok su Slovenija, Hrvatska ili Severna Makedonija, neki privremeni politički projekti, nijedan od tih „projekata“ nema deo teritorije koji funkcioniše kao defakto nezavisna država.

Najveći problem nastaje kada Srbija sve druge države nastale raspadom Jugoslavije naziva „bivšim republikama“ ili regionom, a sebe ne vidi kao jednu od država naslednica, već kao državu koja je samo „nastavila da postoji“. To je istorijski i politički pogrešna perspektiva. I Srbija je prošla kroz raspad SFRJ, SRJ, državnu zajednicu sa Crnom Gorom i konačno postala današnja Republika Srbija. Brisanje tih promena iz sopstvene slike o sebi proizvodi istorijsku asimetriju u kojoj se drugima osporava ono što se sebi priznaje. Nije postojala nikakva posebna istorijska linija koja je Srbiju izuzimala iz tog procesa.

To je loše za Srbiju jer je tera da sadašnjost stalno posmatra kroz državu koja više ne postoji. Dok god su drugi „bivše republike“, a Srbija „država“, Srbija ne razgovara sa susedima kao sa ravnopravnim državama, već sa njima kao da su i dalje delovi jedne bivše zajedničke države. To proizvodi pogrešnu sliku sopstvene veličine, položaja i uticaja – i upravo zato Srbiju udaljava od realnosti. Posledica je i zatvoren pogled na region: Srbija se psihološki postavlja u centar jedne države koja više ne postoji i time propušta da prihvati da je i sama deo nove političke stvarnosti nastale njenim raspadom. Zreliji odnos prema sopstvenoj prošlosti ne znači odricanje od Srbije, već upravo suprotno – oslobađanje od potrebe da se njena državnost dokazuje neprekidnim umanjivanjem državnosti drugih. Srbija može biti istorijski važna za stvaranje Jugoslavije i istovremeno biti jedna od država nastalih njenim raspadom; te dve činjenice nisu međusobno suprotstavljene.

Srbija mora konačno da prestane da živi u Jugoslaviji koja je završena pre skoro četiri decenije i da prihvati da je i sama jedna od država nastalih njenim raspadom. Dok god sopstvenu istoriju koristi kao dokaz posebnog prava na prostor i prošlost, biće zarobljena u prošlosti koju pokušava da prevaziđe. Jugoslaviju treba ostaviti u XX veku, u nekoj vrsti muzejske postavke. Ta postavka treba da bude posvećena Jugoslaviji, a ne nekakvim danima srpske zastave. Sve dok Srbija stavlja znak jednakosti između Srbije i Jugoslavije, „ostale republike“ će i stavljati znak jednakosti između Srbije i raspada Jugoslavije.