Ο Καναδός συγγραφέας Alain Deneault, στο βιβλίο του Η Μετριοκρατία (La médiocratie), αναπτύσσει τη θέση για την κυριαρχία της μετριότητας στον σύγχρονο κόσμο και, μέσα από διαφορετικές κοινωνικές σφαίρες, εξηγεί πώς στην πραγματικότητα οι μέτριοι, και όχι οι μέσοι άνθρωποι, έχουν καταλάβει τον έλεγχο όλων των τομέων της ζωής. Το βιβλίο δεν αποτελεί κριτική της μετριότητας ως καθημερινότητας, αλλά κριτική ενός συστήματος στο οποίο ο πιο επιθυμητός τύπος ανθρώπου είναι ο μέτριος. Η ιδέα αυτή δεν είναι καθόλου νέα και τη συναντάμε ήδη στον αρχαίο κόσμο. Ο γνωστός ληστής Προκρούστης της ελληνικής μυθολογίας πρόσφερε κατάλυμα στους ταξιδιώτες, όμως το κρεβάτι στο πανδοχείο του είχε το μήκος που ο ίδιος θεωρούσε τέλειο. Κάθε επισκέπτης έπρεπε να προσαρμοστεί σε αυτό το κρεβάτι. Ο Προκρούστης έκοβε τα πόδια όσων ήταν μεγαλύτεροι από αυτό και τέντωνε τα σώματα όσων ήταν μικρότεροι. Η κριτική της ομοιομορφίας και του κομφορμισμού, επομένως, δεν είναι καινούργια ιδέα. Καινούργια είναι η ιδέα ότι οι μέτριοι ευθύνονται για την παρακμή των σύγχρονων κοινωνιών.
Στο βιβλίο του, ο Deneault εισάγει επίσης αυτό που αποκαλεί πολιτική του ακραίου κέντρου, κάτι που ο απλός κόσμος θα μπορούσε να αποκαλέσει πολιτική του «μην κάνεις κύματα». Η πολιτική και οι πολιτικές θέσεις παρουσιάζονται ως επιβλαβείς, ριζοσπαστικές και επικίνδυνες, ενώ η αποπολιτικοποίηση μετατρέπεται σε ένα είδος «πενικιλίνης» για κάθε ασθένεια που εμφανίζεται στην κοινωνία. Ο εκλιπών ηθοποιός μας Milan Lane Gutović είχε κάποτε περιγράψει πολύ σύντομα, σε τηλεοπτική συνέντευξη, γιατί οι μέτριοι είναι τόσο επιθυμητοί για κάθε κυβερνήτη. Στην ανάλυσή του, με μια δόση σαρκασμού και ειρωνείας, ο Gutović λέει ότι ο ανόητος άνθρωπος δεν είναι χρήσιμος, επειδή θα προκαλέσει ζημιά σε εκείνον που κατέχει την εξουσία, αλλά και ο έξυπνος άνθρωπος είναι εξίσου επικίνδυνος, επειδή θα καταλάβει τι κάνει ο «κυβερνήτης». Έτσι αρχίζει η αναζήτηση κάποιου που μοιάζει με καρέκλα κουρείου, δηλαδή κάποιου που ταιριάζει σε κάθε πισινό. Αναζητείται εκείνος που κουνά καταφατικά το κεφάλι, εκείνος που επιβεβαιώνει και, στο τέλος, εκείνος που μπορεί εύκολα να απομακρυνθεί, επειδή δεν αποτελεί απειλή για τον εκάστοτε κάτοχο δημόσιου αξιώματος.
Η κοινωνία μας έχει γίνει η ενσάρκωση της εξουσίας του ακραίου κέντρου, των πολεμίων της πολιτικοποίησης και, φυσικά, της αποκλειστικής μάχης για το προσωπικό συμφέρον. Όλα αυτά τα φαινόμενα είναι στενά συνδεδεμένα μεταξύ τους και είναι πρακτικά αδύνατο να εμφανιστεί το ένα χωρίς να διακρίνουμε ταυτόχρονα τις ρίζες του άλλου. Στόχος αυτού του κειμένου είναι να δείξει πώς ο μέτριος πολεμά τις πολιτικές θέσεις, πώς εγκαθιδρύει την κυριαρχία του ακραίου κέντρου και πώς, τελικά, τοποθετεί το προσωπικό του συμφέρον ως ύψιστο ηθικό κανόνα στον οποίο προσαρμόζει ολόκληρη την κοινωνία.
ΠΡΟΦΙΛ ΤΟΥ ΑΠΟΠΟΛΙΤΙΚΟΠΟΙΗΤΗ
Ο μέτριος του κειμένου μας είναι μεγαλύτερος από 35 ετών, αλλά μικρότερος από 55. Αποτελεί, επομένως, σχετική πλειοψηφία του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας. Έχει δευτεροβάθμια εκπαίδευση, ενώ η ανώτατη εκπαίδευση αποκτήθηκε κάπου, κάπως, με κάποιον τρόπο. Για τους περισσότερους δεν έχει ιδιαίτερη σημασία το πώς, αρκεί να υπάρχει κάποιο πτυχίο, κάποιος τίτλος. Ήταν προϋπόθεση για μια διευθυντική θέση, οπότε ο μέτριός μας έσπευσε να το αποκτήσει.
Φυσικά, είναι ενεργό μέλος του κυβερνώντος κόμματος. Δεν έχει σημασία ποιο κόμμα είναι, αρκεί να κυβερνά. Μπορεί να είναι δεξιό, αριστερό, μεγάλο, μικρό, μειοψηφικό ή πλειοψηφικό. Το σημαντικό είναι να βρίσκεται στην εξουσία. Από εκεί αντλεί τη δύναμή του ο μέτριός μας.
Παρότι είναι μέτριος, ο χαρακτήρας μας ασφαλώς δεν θεωρεί τον εαυτό του μέρος του λαού που εκπροσωπεί. Εκείνος ή εκείνη βρίσκεται, φυσικά, πάνω από αυτόν τον «απλό λαό» που εκπροσωπεί. Εδώ δεν μιλάμε για το πώς είναι πραγματικά τα πράγματα, αλλά για το πώς τα βλέπει ο μέτριός μας. Είναι προφανές στον αναγνώστη ότι ο χαρακτήρας μας αποτελεί μέρος του λαού που εκπροσωπεί και πολύ συχνά ακόμη και ένα από τα χειρότερα κομμάτια του.
Είναι μετριοπαθής και δεν έχει ριζοσπαστικές θέσεις. Στην πραγματικότητα, δεν έχει καμία πολιτική θέση, επειδή η θέση του ακραίου κέντρου είναι ακριβώς αυτό: η απουσία αξιών και πεποιθήσεων. Για τον μέτριό μας όλα είναι ακραία, ακόμη και οι ίδιες οι πολιτικές απόψεις. Όλα είναι πολιτικοποιημένα. Εκείνος ή εκείνη θα ήθελε να τα αποπολιτικοποιήσει όλα, ενώ ταυτόχρονα κρατιέται, φυσικά, με λύσσα από τα διεφθαρμένα δίκτυα και τις υποθέσεις του.
Συχνό χαρακτηριστικό του μέτριού μας είναι επίσης ότι, σε δηλωτικό επίπεδο, έχει πολύ έντονες ηθικές θέσεις, συχνά θεμελιωμένες στη θρησκεία, ενώ ταυτόχρονα συμπεριφέρεται ανήθικα απέναντι σε όλους όσοι δεν είναι μέτριοι. Η ανοησία χλευάζεται, η ευφυΐα δαιμονοποιείται και περιθωριοποιείται, ενώ ο κομφορμισμός εξυμνείται.
Στον άνδρα ή τη γυναίκα μέτριο του κειμένου μας δεν είναι σπάνια η μικροαστική συμπεριφορά και όλα τα φαινόμενα που τη συνοδεύουν. Πολύ συχνά έχει κάποιο χόμπι που πρέπει να αποδείξει ότι βρίσκεται «πάνω από αυτόν τον απλό λαό». Έτσι, η γυναίκα μέτριά μας μπορεί μερικές φορές να είναι μια μέτρια ζωγράφος που καταφέρνει με μαεστρία να συνδυάζει την ελευθερία της δημιουργίας με την κομματική υπακοή. Η αφηρημένη τέχνη γίνεται το τέλειο εργαλείο: «αυτός ο απαίσιος απλός λαός» δεν την καταλαβαίνει, ενώ εκείνη εξακολουθεί να δίνει την εντύπωση της δημιουργικότητας. Από την άλλη πλευρά, το κόμμα εγγυάται προνόμια, και αυτό δεν πρέπει να ξεχνιέται.
Όποιος το παρατηρεί και το λέει διαφορετικά συκοφαντεί και ψεύδεται, έχει ριζοσπαστικές θέσεις, ενώ η μέτριά μας παραμένει εγκλωβισμένη σε αυτό το ακραίο κέντρο, παγιδευμένη στον ίδιο της τον εαυτό και υπερβολικά ματαιόδοξη για να το παραδεχτεί.
Η απουσία πολιτικών θέσεων και αξιών δεν εμποδίζει τον μέτριό μας να έχει πολύ έντονες απόψεις όταν πρόκειται για προσωπικά συμφέροντα. Στην πραγματικότητα, όταν όλα αποπολιτικοποιούνται, αυτό που απομένει είναι το γυμνό προσωπικό συμφέρον. Γι’ αυτό ο μέτριος δεν πρέπει να έχει πολιτικές πεποιθήσεις, επειδή κατά τη δική του λογική αυτές θα μπορούσαν να θέσουν σε κίνδυνο τα συμφέροντά του.
Πιστεύουμε ότι ο μέτριός μας είναι υπερήφανος για όλα όσα έχει πετύχει, αλλά παραμένει εντελώς ανίδεος για το πόσο εύκολα αντικαθίσταται. Ο μέτριος ως τέτοιος αποτελεί απόλυτη κατηγορία. Δεν μπορεί κανείς να είναι περισσότερο ή λιγότερο μέτριος, ούτε υπάρχει δυνατότητα βελτίωσης. Ακριβώς γι’ αυτό είναι απαραίτητος σε κάθε σύστημα, επειδή αντικαθίσταται πολύ εύκολα.
Οι προηγούμενες γραμμές περιγράφουν, με ελαφρώς κωμικό τρόπο, πώς οι μέτριοι διαμορφώνουν την κοινωνία μας και γιατί είναι τόσο προσκολλημένοι στα προσωπικά τους συμφέροντα. Υπάρχει μια φράση που άκουσα πριν από μερικά χρόνια και η οποία λέει ειρωνικά ότι όλα είναι παροδικά και μόνο το συμφέρον είναι αιώνιο. Η ειρωνεία αυτής της φράσης περιγράφει την πραγματικότητα που βιώνει σήμερα η κοινωνία μας. Η πολιτική του ακραίου κέντρου εδραίωσε την κυριαρχία των μέτριων. Εκείνοι ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο τη θέση του κέντρου, χαρακτήρισαν τα πάντα ριζοσπαστικά και επικίνδυνα και, εντελώς ανίδεοι για το μέγεθος της δικής τους άγνοιας, ανακήρυξαν την πολιτικοποίηση σε σύγχρονη ασθένεια της κοινωνίας μας. Κάθε κριτική είναι πολιτικοποίηση. Τα πάντα πρέπει να αποπολιτικοποιηθούν, τα πάντα πρέπει να είναι πολιτικά αποστειρωμένα, ενώ το προσωπικό συμφέρον έχει ανακηρυχθεί ύψιστη θεότητα, είτε πρόκειται για αξίωμα, είτε για χρήματα είτε για δόξα. Όσο περισσότερο οι μέτριοι αποπολιτικοποιούν τα πάντα, τόσο πιο σφιχτά προσκολλώνται στο ακραίο κέντρο και τόσο περισσότερο, παραδόξως, χάνουν τη δική τους θέση. Όπως λέει η παροιμία: αυτό που κυνηγάμε μας ξεφεύγει, ενώ αυτό από το οποίο τρέχουμε μας προλαβαίνει.
Η αποπολιτικοποίηση ως τέτοια είναι από μόνη της πολιτικός παραλογισμός, επειδή η ίδια η αποπολιτικοποίηση αποτελεί πολιτική θέση. Πρέπει να σημειωθεί ότι η απελευθέρωση των θεσμών από την κομματική επιρροή είναι απολύτως επιθυμητή σε μια δημοκρατική κοινωνία, όμως η αποπολιτικοποίηση είναι ουσιαστικά αδύνατη. Σε καμία στιγμή της ζωής μας δεν είμαστε ελεύθεροι από την πολιτική και τις πολιτικές θέσεις, επειδή ακόμη και η ίδια η πράξη της γέννησης διαμορφώνεται από πολιτικές αποφάσεις. Ένα μωρό γεννιέται σε ένα μαιευτήριο που έχει διαμορφωθεί από πολιτικές υγείας. Μια μητέρα που αποφασίζει να γεννήσει στο σπίτι το κάνει επίσης, σε κάποιο βαθμό, εξαιτίας ορισμένων δικών της πολιτικών αντιλήψεων. Η εκπαίδευσή μας, οι δουλειές μας και οι οικογενειακές μας σχέσεις διαπερνώνται από πολιτικές αποφάσεις. Μόνο ο θάνατος, ως τέτοιος, είναι αποπολιτικοποιημένος, επειδή στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων δεν αποφασίζουμε πότε θα πεθάνουμε. Μόνο αυτή η πράξη είναι απαλλαγμένη από σχέσεις εξουσίας και πολιτικής. Δυστυχώς, υπάρχουν εξαιρέσεις, όταν άνθρωποι αφαιρούν τη ζωή τους, εν μέρει και εξαιτίας πολιτικών θέσεων. Η πολιτική, οι πολιτικές αποφάσεις και οι σχέσεις εξουσίας μέσα στις πολιτικές σχέσεις είναι εγγενείς στον ίδιο τον άνθρωπο.
Ακριβώς για όλους αυτούς τους λόγους, ο άνθρωπος είναι από τη φύση του πολιτικό ον και η αποπολιτικοποίησή του σημαίνει την αφαίρεση αυτού που είναι ανθρώπινο μέσα του. Γι’ αυτό δεν μπορεί κανείς να είναι άνθρωπος, να ενεργεί ανθρώπινα και ταυτόχρονα να απαιτεί αποπολιτικοποίηση. Ή είναι ανθρώπινο ή είναι αποπολιτικοποίηση. Η τρίτη επιλογή, που προσπαθεί να συνδυάσει τις δύο πρώτες, είναι ζωώδης και απάνθρωπη.
Σχόλια