Sağlıklı Bir Çevre Hakkı

Sağlıklı bir çevre hakkı, her insanın sağlığını, güvenliğini ve onurunu tehdit etmeyen bir yerde yaşama hakkına sahip olması demektir. Bu hak yalnızca doğayla ilgili değildir. Aynı zamanda kararları kimin aldığı, sonuçlara kimin katlandığı ve insanların çevrelerinde ne olup bittiğini bilme hakkına sahip olup olmadığıyla da ilgilidir.

Bu hak temiz hava, güvenli su, kirlenmemiş toprak, doğanın korunması, bilgiye erişim, karar alma süreçlerine halkın katılımı ve çevre tehdit edildiğinde hesap sorabilme imkânını içerir.

Bu hak önemlidir çünkü kirlilik, doğanın yok edilmesi ve şeffaf olmayan kararlar herkesi aynı şekilde etkilemez. Çoğu zaman ilk olarak yerel topluluklar, daha yoksul vatandaşlar, çocuklar, yaşlılar, işçiler ve sesini kolayca duyuracak gücü olmayan insanlar zarar görür.

Çevre tehdit edildiğinde sağlık, ev, çalışma hayatı, güvenlik, çocukların geleceği ve insanların yaşadıkları yer hakkında söz sahibi olma duygusu da tehdit altına girer. Bu yüzden sağlıklı bir çevre hakkı diğer haklara eklenen küçük bir başlık değildir. Doğanın, onurun ve adaletin kesiştiği yerdir.

Bu hak, vatandaşlar hava kalitesi, su, toprak ya da sağlıklarını ve yaşadıkları alanı etkileyebilecek projeler hakkında bilgi istediğinde görünür hale gelir.

Yerel bir topluluk bir maden, fabrika, çöp sahası, orman kesimi ya da doğal alanı değiştiren bir inşaat hakkında kamuoyu tartışması talep ettiğinde de bu hak ortaya çıkar. İnsanlar, sonuçlarını en çok kendileri yaşayacakları kararların neden kendileri olmadan alındığını sorduğunda da bu hak görünür olur.

Gündelik örnekler arasında şehirde kirli hava, atık nedeniyle rengi değişen bir nehir, sanayiden gelen gürültü ve toz, kontrolsüz orman kesimi, belirsiz proje izinleri, kirleticiye yakın bir okul ya da ev ve kurumların vatandaşların sorularına cevap vermediği durumlar yer alır.

Bu hakkın hukuki temeli anayasal güvencelerde, çevrenin korunmasını düzenleyen yasalarda, bilgiye erişim hakkı, halkın karar alma süreçlerine katılma hakkı ve çevre tehdit edildiğinde hukuki koruma talep etme hakkı içinde bulunur.

Sırbistan’da bu hak, Sırbistan Cumhuriyeti Anayasası, çevre koruma alanındaki yasalar, çevresel etki değerlendirmesi, kamu yararına olan bilgilere erişim ve kurumların kamu yararını, insan sağlığını ve doğal kaynakları koruma yükümlülüğü ile bağlantılıdır.

Sırbistan’da sağlıklı bir çevre hakkı, Sırbistan Cumhuriyeti Anayasası, çevre koruma yasaları, kamu yararına olan bilgilere erişim, çevresel etki değerlendirmesi ve vatandaşların yaşamlarını ve sağlıklarını etkileyebilecek projeler hakkında karar alma süreçlerine katılma hakkı ile bağlantılıdır.

Bu hak, insanların yaşadığı alanı değiştiren madencilik, sanayi, enerji veya altyapı projeleri planlandığında özellikle önemlidir. Kurumların görevi yalnızca prosedürleri biçimsel olarak yürütmek değil, kamu yararını, insan sağlığını ve doğal kaynakları korumaktır.

Uluslararası düzeyde sağlıklı bir çevre hakkı, yaşam hakkı, sağlık hakkı, özel ve aile hayatına saygı hakkı, bilgiye erişim hakkı, halkın katılımı ve adalete erişim hakkı ile bağlantılıdır.

Bu alandaki önemli çerçeveyi Birleşmiş Milletler, Avrupa Konseyi ve Avrupa insan hakları koruma sistemi belgeleri ve standartları oluşturur. Aarhus Sözleşmesi özellikle önemlidir, çünkü çevrenin korunmasını vatandaşların bilgi alma, karar alma süreçlerine katılma ve bu haklar tehdit edildiğinde hukuki koruma talep etme hakkıyla birleştirir.