Adil Yargılanma Hakkı

Adil yargılanma hakkı, mahkeme önündeki bir insanın yalnızca işlemin konusu olarak değil, bilme, anlama, cevap verme ve kendini savunma hakkına sahip bir taraf olarak görülmesi demektir.

Bu hak bağımsız ve tarafsız bir mahkemeyi, yargılamanın açık olmasını, avukata erişimi, savunmayı hazırlamak için yeterli zamanı, taraflar arasında eşitliği, delil sunma hakkını, gerekçeli karar hakkını ve sürecin makul olmayan şekilde uzamamasını içerir.

En kısa haliyle, adil yargılanma devletin mahkemeyi önceden verilmiş bir kararın dekoru olarak kullanamaması demektir.

Bu hak önemlidir çünkü mahkeme sıradan bir kurum değildir. Devletin bir insanın özgürlüğü, mülkiyeti, ailesi, itibarı, işi, cezası ve geleceği hakkında karar verebildiği yerdir.

Yargılama adil değilse, insan sistem karşısında gerçek korumadan yoksun kalır. Kağıt üzerinde kanunu olabilir, ama mahkeme bağımsız değilse, süreç yıllarca sürüyorsa, deliller görmezden geliniyorsa, kararlar baskı altında alınıyorsa ya da insan en baştan suçlu gibi görülüyorsa, hukuk adaletsiz bir biçime dönüşür.

Adil yargılanma önemlidir çünkü insanı devletin keyfiliğine karşı korur. En güçlü kurumun bile kurallar, deliller, kamu denetimi ve karşı tarafın dinlenme imkânı olmadan karar veremeyeceğini söyler.

Bu hak, bir kişi mahkemeden çağrı aldığında ve neden çağrıldığını, kendisinden ne istendiğini ve süreçte hangi haklara sahip olduğunu anlaması gerektiğinde görünür.

Bir kişi bir suçla itham edildiğinde de ortaya çıkar: neyle suçlandığını bilme, avukata sahip olma, savunmasını hazırlama, delil sunma ve kamuoyu ya da kurumlar tarafından önceden suçlu ilan edilmeme hakkı vardır.

Gündelik uyuşmazlıklarda da görünür: bir işçi işverene dava açtığında, bir vatandaş bir kuruma karşı dava yürüttüğünde, bir aile velayet meselesini çözdüğünde, biri bir cezaya itiraz ettiğinde, tutukluluk hakkında karar verildiğinde ya da bir süreç o kadar uzun sürdüğünde ki adalet anlamını kaybetmeye başladığında.

Adil yargılanma tam da insan mahkeme önünde makineye karşı yalnız kalmasın diye vardır. Onun sesi, delilleri ve hakları ciddiye alınmak zorundadır.

Adil yargılanma hakkının hukuki temeli anayasal güvencelerde, mahkeme usullerini düzenleyen yasalarda ve uluslararası insan hakları belgelerinde bulunur.

Bu hak bağımsız ve tarafsız mahkemeye, açık duruşmaya, makul sürede yargılanmaya, savunma hakkına, avukata erişime, taraflar arasında eşitliğe, masumiyet karinesine, gerekçeli karara ve hukuki başvuru yollarını kullanma imkânına sahip olmayı kapsar.

Uygulamada bu hakkın hukuki temeli, devletin süreci insanın yalnızca biçimsel olarak katıldığı, gerçek kararın ise onun dışında, delilsiz, kamu denetimi olmadan ya da baskı altında verildiği bir şekilde yürütemeyeceği anlamına gelir.

Sırbistan’da adil yargılanma hakkı, Sırbistan Cumhuriyeti Anayasası, ceza, hukuk, idari ve diğer yargı usullerini düzenleyen yasalar ve Sırbistan’ın kabul ettiği uluslararası standartlarla korunmaktadır.

Bu hak, mahkemeleri ve diğer kurumları yargılamayı tarafsız, açık, makul sürede ve savunma hakkına saygı göstererek yürütmekle yükümlü kılar. Bir insan neyle suçlandığını bilme, argümanlarını sunma, delil önerme, hukuki yardımdan yararlanma ve gerekçeli karar alma imkânına sahip olmalıdır.

Uygulamada adil yargılanma hakkı, süreçler yıllarca sürdüğünde, kararlar baskı altında alındığında, kamuoyunun kurumların çalışmalarına dair bilgiye erişimi olmadığında, tutukluluk kolayca kullanıldığında ya da bir kişi medya ve kamuoyu önünde daha baştan suçlu gibi gösterildiğinde özellikle önemlidir. O zaman mesele yalnızca kanunda ne yazdığı değil, sistemin karşısındaki insana gerçekten saygı duyup duymadığıdır.

Uluslararası düzeyde adil yargılanma hakkı, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi dahil olmak üzere temel insan hakları belgeleriyle korunmaktadır.

Avrupa insan hakları koruma sisteminde bu hak, hukukun üstünlüğünün temel ölçütlerinden biridir. Mahkemenin bağımsız ve tarafsız olmasını, yargılamanın açık yürütülmesini, kişinin savunma hakkına sahip olmasını, kendisine yöneltilen suçlamaları bilmesini, davasını hazırlamak için yeterli zaman ve imkâna sahip olmasını ve kararın makul sürede verilmesini gerektirir.

Adil yargılanma yalnızca mahkeme salonuyla ilgili bir mesele değildir. Devletin yargıyı kontrol, intikam veya siyasi baskı aracı olarak kullanmasına karşı insanı koruyan uluslararası bir standarttır.