Δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης

Το δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης σημαίνει ότι ένας άνθρωπος έχει δικαίωμα να εκφράζει γνώμη, να κάνει ερωτήσεις, να ασκεί κριτική στην εξουσία, στους θεσμούς, στην κοινωνία ή στις δημόσιες αποφάσεις, καθώς και να λαμβάνει και να μοιράζεται πληροφορίες.

Αυτό το δικαίωμα προστατεύει τον λόγο που έχει σημασία για το κοινό, ιδιαίτερα όταν αφορά κατάχρηση εξουσίας, διαφθορά, διακρίσεις, βία, φτώχεια, οικολογία, πόλεμο, ευθύνη και τα δικαιώματα άλλων ανθρώπων. Χωρίς ελευθερία της έκφρασης, οι πολίτες δεν μπορούν να συμμετέχουν πραγματικά στην κοινωνία, γιατί δεν μπορούν να ρωτούν, να αμφισβητούν, να κατανοούν και να λένε δημόσια αυτό που βλέπουν.

Αυτό το δικαίωμα είναι σημαντικό γιατί χωρίς την ελευθερία της έκφρασης μια κοινωνία δεν μπορεί να δει καθαρά τον εαυτό της. Αν οι άνθρωποι δεν μπορούν να μιλούν, να ρωτούν, να ασκούν κριτική και να μοιράζονται πληροφορίες, ο δημόσιος χώρος γίνεται ελεγχόμενος και η εξουσία μένει χωρίς έλεγχο.

Η ελευθερία της έκφρασης είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν μιλάμε για θέματα που η εξουσία, οι θεσμοί ή η πλειοψηφία δεν θέλουν να ακούσουν: διαφθορά, βία, διακρίσεις, εγκλήματα πολέμου, φτώχεια, οικολογία, αστυνομική βαρβαρότητα, πιέσεις στα μέσα ενημέρωσης και κατάχρηση δημόσιων πόρων.

Αυτό το δικαίωμα δεν προστατεύει μόνο τον λόγο. Προστατεύει τον χώρο μέσα στον οποίο μια κοινωνία μπορεί να σκέφτεται, να αμφιβάλλει, να συζητά και να ζητά λογοδοσία. Όταν αυτός ο χώρος στενεύει, οι άνθρωποι μπορεί να έχουν ακόμη δικαιώματα τυπικά, αλλά χάνουν τη φωνή με την οποία μπορούν να τα υπερασπιστούν.

Αυτό το δικαίωμα φαίνεται όταν ένας δημοσιογράφος κάνει μια ερώτηση που η εξουσία δεν θέλει να ακούσει. Όταν ένας πολίτης ασκεί δημόσια κριτική σε έναν θεσμό. Όταν μια φοιτήτρια μιλά ενάντια σε μια αδικία στο πανεπιστήμιο. Όταν ένας εργαζόμενος καταγγέλλει κακές συνθήκες εργασίας. Όταν ένας καλλιτέχνης δημιουργεί ένα έργο που ενοχλεί την κοινωνία. Όταν ένας ακτιβιστής δημοσιεύει πληροφορίες για ρύπανση, βία, διαφθορά ή διακρίσεις.

Φαίνεται επίσης όταν οι άνθρωποι δέχονται πιέσεις για όσα είπαν: όταν κάποιος τους μηνύει για να τους φιμώσει, όταν χάνουν τη δουλειά τους λόγω δημόσιας άποψης, όταν απειλούνται για μια ανάρτηση στα κοινωνικά δίκτυα ή όταν τα μέσα ενημέρωσης αποφεύγουν ένα θέμα επειδή φοβούνται πολιτικές ή οικονομικές συνέπειες.

Η ελευθερία της έκφρασης υπάρχει ακριβώς για να μη μετατραπεί ο δημόσιος χώρος σε ένα μέρος όπου όλοι λένε μόνο ό,τι είναι ασφαλές. Προστατεύει το δικαίωμα του ανθρώπου να λέει αυτό που βλέπει, να ρωτά αυτό που ενοχλεί και να ασκεί κριτική σε ό,τι έχει εξουσία.

Η νομική βάση της ελευθερίας της έκφρασης βρίσκεται στις συνταγματικές εγγυήσεις, στους νόμους που προστατεύουν τον δημόσιο λόγο, την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, την πρόσβαση στην πληροφόρηση και στα διεθνή έγγραφα για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Αυτό το δικαίωμα περιλαμβάνει την ελευθερία της γνώμης, την ελευθερία του λόγου, την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, το δικαίωμα αναζήτησης, λήψης και διάδοσης πληροφοριών, καθώς και την προστασία από τη λογοκρισία και την αδικαιολόγητη πίεση. Το κράτος μπορεί να περιορίσει την ελευθερία της έκφρασης μόνο για σαφείς και δικαιολογημένους λόγους, όπως η προστασία των δικαιωμάτων των άλλων, η δημόσια ασφάλεια ή η αποτροπή λόγου που υποκινεί βία και μίσος. Όμως οι περιορισμοί αυτοί πρέπει να είναι αναγκαίοι, νόμιμοι και αναλογικοί, όχι τρόπος φίμωσης της κριτικής.

Στη Σερβία, το δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης προστατεύεται από το Σύνταγμα της Δημοκρατίας της Σερβίας, τους νόμους που ρυθμίζουν τη δημόσια ενημέρωση, τα μέσα ενημέρωσης, την πρόσβαση σε πληροφορίες δημόσιου ενδιαφέροντος και την προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών στον δημόσιο χώρο.

Το δικαίωμα αυτό περιλαμβάνει την ελευθερία της γνώμης, την ελευθερία του λόγου, την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, τη δημόσια κριτική και το δικαίωμα των πολιτών να αναζητούν, να λαμβάνουν και να μοιράζονται πληροφορίες. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν γίνεται λόγος για τη λειτουργία των θεσμών, το δημόσιο χρήμα, τη διαφθορά, τη βία, τις διακρίσεις, το περιβάλλον και άλλα ζητήματα δημόσιου ενδιαφέροντος.

Στην πράξη, το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η ελευθερία της έκφρασης αναγνωρίζεται τυπικά, αλλά οι άνθρωποι οδηγούνται στη σιωπή μέσω πιέσεων, αγωγών, απειλών, οικονομικής εξάρτησης ή πολιτικού ελέγχου. Γι’ αυτό η προστασία αυτού του δικαιώματος δεν σημαίνει μόνο ότι η λογοκρισία δεν είναι γραμμένη στον νόμο, αλλά ότι ο άνθρωπος μπορεί πραγματικά να μιλήσει χωρίς φόβο.

Σε διεθνές επίπεδο, η ελευθερία της έκφρασης προστατεύεται από τα σημαντικότερα έγγραφα για τα ανθρώπινα δικαιώματα, όπως η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα και η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Στο ευρωπαϊκό σύστημα προστασίας των ανθρώπινων δικαιωμάτων, η ελευθερία της έκφρασης θεωρείται ένα από τα θεμέλια της δημοκρατικής κοινωνίας. Προστατεύει όχι μόνο πληροφορίες και απόψεις που είναι αποδεκτές ή ουδέτερες, αλλά και εκείνες που μπορεί να ενοχλούν, να σοκάρουν ή να προσβάλλουν, εφόσον δεν μετατρέπονται σε υποκίνηση βίας, μίσους ή άμεσης προσβολής των δικαιωμάτων άλλων ανθρώπων.